Grażyna Wachnik

Kapliczki w Nowej Wsi

Kapliczki w Nowej Wsi

Kapliczki powstańcze

W gminie Warka przy trasie do Grójca znajduje się miejscowość Nowa Wieś. Jej najcenniejszym zabytkiem jest szlachecki dworek wybudowany na początku XIX wieku przez rodzinę Borowskich. Z tego samego okresu pochodzi również spichlerz oraz otoczona drzewami perła architektury – klasycystyczna kaplica grobowa na 200 osób, usytuowana na wzniesieniu poza wsią. W tej miejscowości mieści się również zespół szkół ogrodniczych oraz wzniesiony po wojnie kościół św. Stanisława ufundowany przez polskich emigrantów w USA właścicieli fabryki piór kulkowych w Chicago Stanleja i Róży Rozyńskich.

Na północno-zachodnim krańcu miejscowości Nowa Wieś znajdują się 2 kapliczki-pomniki oraz brzozowy krzyż. Upamiętniają one miejsce, krwawej bitwy, do której doszło podczas Powstania Styczniowego w dniu 18 maja 1863r. Stoczył ją duży polski oddział z przeważającymi siłami carskimi. Jak wynika z relacji mieszkańców okolicznych wsi obie armie przybyły do Nowej Wsi aż spod Nowego Miasta. W tym rejonie wiosną 1863 roku w lasach nad brzegiem Pilicy stacjonował odział powstańczy majora Władysława Grabowskiego złożony z kosynierów, strzelców i żuławów. Część jego żołnierzy ubrana była w zwykłe chłopskie świtki i pąsowe konfederatki. Na wieść o zbliżających się Rosjanach powstańcy postanowili opuścić okolice Nowego Miasta i przedrzeć się do Puszczy Kozienickiej. Za nimi podążyli Moskale, którymi dowodził gen Meller-Zakamelski. Polska tylna straż była nieustannie przez nich atakowana. Polacy uciekali drogą po prawej stronie Pilicy. Piechota i jazda moskiewska przewyższała Polaków nie tylko liczebnością, ale również uzbrojeniem. Rosjanie posiadali także działa. 17 maja o godz. 7 wieczorem odział Władysława Grabowskiego, aby zmylić kozaków przeprawił się, na lewy brzeg Pilicy. Polacy wzięli podwody w majątku Kicińskich w Lechanicach, gdzie zostali bardzo gościnnie przyjęci. Następnie oddział Grabowskiego wyruszył w kierunku Nowej Wsi, aby tam wreszcie odpocząć po kilku dniach nieustannego marszu. Dzieliło go od Rosjan 7 godzin marszu. Carski generał, aby dogonić Polaków postanowił kontynuować pogoń nocą po świeżych śladach. Strudzeni nieustannym marszem żołnierze Grabowskiego zasnęli kamiennym snem. O 2 w nocy nie usłyszeli pobudki. Wstali dopiero wstali o 4 rano i to zadecydowało również o ich klęsce. Pół godziny później rozpoczęła się krwawa bitwa. W pierwszej jej fazie atak rosyjskiej jazdy został odparty. Następnie Grabowski do walki wysłał kosynierów. Na otwartym polu załamał się ich atak w ogniu kartaczy. Bitwa zakończyła się wygraną Rosjan. Polacy zostali otoczeni i pokonani. Ponad 80 z nich poległo, a 180 powstańców dostało się do niewoli. Nieliczni ukryli się u okolicznych gospodarzy. Ich dowódcy majorowi Władysławowi Grabowskiemu i garstce kawalerzystów udało się zbiec w kierunku Skierniewic.

W Rytomoczydłach koło Nowej Wsi w miejscu pochówku grupy powstańców poległych 18 maja 1863 roku znajduje się kapliczka-pomnik. Wzniesiono ją w okresie międzywojennym przy nowo wybudowanej, utwardzonej drodze Warka- Grójec. Powstańcza kapliczka powstała z inicjatywy Józefa Gogulskiego zarządcy leśnego majątku w Rytomoczydłach. Jego właścicielka- Paulina Radzimińska zapisała go w testamencie w 1881r. , jako fundusz stypendialny dla uczącej się młodzieży polskiej. Korzystał z niego m. in. wybitny pisarz Stefan Żeromski. Kapliczka w Rytomoczydłach koło Nowej Wsi została kilka lat temu odnowiona. Tworzy ją kulisty, wysoki cokół, który zwęża się ku górze. Został obłożony kamieniami zebranymi z okolicznych pól. Na cokole znajduje się niewielka tabliczka z napisem:

PAMIĘCI POLEGŁYM W 1863R.

Z postumentu wyrasta niewielki, metalowy krzyż z rzeźbą ukrzyżowanego Jezusa. Kapliczka ogrodzona jest niedużym, metalowym płotkiem. Teren wokół niej wyłożony jest kostką. Przed kapliczką znajduje się duży głaz, do którego przytwierdzona jest duża pamiątkowa tablica z inskrypcją:

UMARŁYCH PAMIĘĆ DOTĄD TRWA / POKĄD PAMIĘCIĄ JEJ SIĘ PŁACI.

Te piękne słowa zaczerpnięte zostały z wiersza pt. „Rechabilitacja” słynnej polskiej noblistki – Wisławy Szymborskiej. A niżej tekst :

POLEGŁYM W POWSTANIU 1863 R./ MIESZKAŃCY GMINY/RYTOMOCZYDŁA 2004

Druga kapliczka – pomnik położona jest w Nowej Wsi-Gołębiowie. Poświęcona jest również bohaterom powstania styczniowego z oddziału Władysława Grabowskiego poległym w dniu 18 maja 1863 roku pod Nową Wsią. Kapliczka została wzniesiona w okresie międzywojennym po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Figurę ufundował wielki patriota, oraz pionier sadownictwa w rejonie grójeckim – Tadeusz Marian Daszewski. W latach 1908-1945 był właścicielem majątku w Nowej Wsi. Wybudował we wsi i jej okolicach 9 szkół. 11 listopada 1918 r. brał czynny udział w zdobywaniu koszar łazienkowskich oraz w wojnie polsko-bolszewickiej. Podczas okupacji jabłka z jego sadu były sortowane i wysyłane na rynek berliński. W 1945 r. stracił swój majątek, który został rozparcelowany. W 2015 roku dwór z parkiem zwrócono jego wnuczce. Kapliczka powstańcza w Nowej Wsi -Gołębiowie ma kształt słupa wzniesionego z czerwonej cegły, który wyrasta z podwójnej, schodkowej podstawy. Na murowanym cokole znajduje się niewielka tabliczka z inskrypcją:

PRZECHODNIU POMNIJ,

ŻE JEST NIEPOJĘTA WŁADZA

KTÓRA ZŁO KARZE,

A DOBRO NAGRADZA

Kapliczka pokryta jest białym, owalnym daszkiem z niewielkim metalowym krucyfiksem.. Figura w Nowej Wsi –Gołębiowie jest otynkowana i pomalowana na biało. Kapliczką-pomnikiem opiekuje się młodzież ze szkoły podstawowej w Nowej Wsi, która 30 maja 1998 roku otrzymała imię: Bohaterów Powstania Styczniowego 1863 roku” oraz sztandar. Kapliczka stoi wśród sadów i pól uprawnych z dala od uczęszczanych ścieżek i dróg. Obok kapliczki rosną wysokie sosny. Każdego roku 18 maja w rocznice bitwy odbywają się w tym miejscu uroczystości upamiętniające poległych powstańców oraz święto patronów szkoły podstawowej w Nowej Wsi.. Tego dnia odprawiana jest również msza święta w intencji oddziału majora Władysława Grabowskiego. Następnie przedstawiciele miejscowych władz i uczniowie składają przed kapliczką-pomnikiem w Gołębiowie wiązanki kwiatów.

W odległości kilkunastu metrów od kapliczki- pomnika w Nowej Wsi- Gołębiowie znajduje się zbiorowy grób powstańców zrekonstruowany w 1996 roku przez Urząd Gminy w Jasieńcu. W wyniku prac konserwatorskich mogiła została podwyższona, a obok niej wzniesiono wysoki, brzozowy krzyż. Obok niego umieszczono ogromny głaz, a na nim brązową, kamienną tablicę z inskrypcją:

CHWAŁA POLEGŁYM POWSTAŃCOM 1863 r. MIESZKAŃCY GMINY JASIENIEC 1996 r.

Kapliczki-pomniki na krańcach Nowej Wsi są dla nas wyjątkowym testamentem. W ciągu dziejów całe pokolenia walczyły o wolność i pracowały na rzecz ojczyzny z przekonaniem, że mają zobowiązania wobec tych, którzy tu polegli. Rycerze 1863 roku walczyli i ginęli naśladując Jezusa i dlatego krzyż widnieje na ich pomnikach-kapliczkach. Przechodząc obok nich należy się na chwilę zatrzymać, pomyśleć i pooddychać atmosferą tego niezwykłego miejsca.